Dzieła Człowieka

Szczęśliwy, kogo Bóg karci, więc nie odrzucaj nagan Wszechmocnego

Wielkie księgi religii

Pisma Święte, Objawione Księgi, podyktowane przez Boga, duchy lub Aniołów.

Wartość tych ksiąg to przede wszystkim głęboka wiara z jaką zostały napisane i taka sama z jaką są czytane. Księgi niekiedy pisane przez wieki. Wielkie opowieści o człowieku i jego świecie, jego troskach, namiętnościach i pragnieniach. A także podręczniki Boga i wiary w Niego. Oto one:

  1. Tora
  2. Dialogi konfucjańskie
  3. Sutry
  4. Mahabharata
  5. Biblia
  6. Koran

Tora

Święta księga Żydów. Historia świata od samego początku. Wielkie namiętności, bitwy i spotkania z Bogiem.

W węższym znaczeniu Tora to nazwa Pięcioksięgu Mojżesza (hebr. Chumasz, gr. Pentateuchos), czyli 5 początkowych ksiąg Starego Testamentu (Biblii hebrajskiej):

  1. Księga Rodzaju lub Początku (Bereszit),
  2. Księga Wyjścia (Szemot),
  3. Księga Kapłańska (Wajjikra),
  4. Księga Liczb (Bamidbar),
  5. Księga Powtórzonego Prawa (Dewarim).

Księgi te zawierają zarys dziejów ludzkości od stworzenia świata, fabularyzowaną relację o życiu Mojżesza, wyjściu Izraelitów z Egiptu, przymierzu zawartym z Bogiem na Synaju oraz o  wędrówkach Izraelitów aż do śmierci Mojżesza.

Włączono do nich zachowane przepisy prawa społecznego i  religijnego dawnego Izraela oraz zarządzenia i przepisy dotyczące kultu. Według badaczy proces powstawania i  redagowania Tory trwał wiele wieków (niektóre opowieści i  przepisy prawne pochodzą prawdopodobnie z czasów przedmojżeszowych). Ważnym etapem były redakcje:

  1. deuteronomiczna z VII w. p.n.e.,
  2. reforma religijna króla Jozjasza (622 - 621 p.n.e.),
  3. kapłańska z VI - V w. p.n.e.

Ustalenie kanonu Tory (hebr., nauka, pouczenie, prawo) czyli Prawa, nastąpiło prawdopodobnie ok. V - IV w. p.n.e. Dla wyznawców judaizmu Tora to najważniejsze objawienie, księga święta, normatywna podstawa całokształtu życia religijnego i społecznego jednostki oraz całej wspólnoty wyznawców judaizmu, a jej tekst nie może ulegać żadnym zmianom.

W szerszym znaczeniu nazwa Tora odnosi się do całego Starego Testamentu, a w najszerszym - do całości tradycji żydowskiej. Tradycja ta składa się bowiem z Prawa pisanego (tora sze-bi-chtaw), zawartego w Biblii hebrajskiej, oraz Prawa ustnego (tora sze-be-al pe), przekazanego w Talmudzie. Według tradycji rabinicznej, obydwa Prawa Bóg miał objawić Mojżeszowi jednocześnie i oba są równie ważne.

Sefer Tora, hebrajska nazwa zwoju, na którym jest spisany Pięcioksiąg przechowywany w synagogach. Sefer Torę, okrytą pokrowcem, zwaną sukienką (meil), i przystrojoną ozdobami ze szlachetnych metali (klej kodesz), przechowuje się w świętej skrzyni (aron ha-kodesz).

do góry

Dialogi konfucjańskie

Traktat filozoficzny i podręcznik wiary i wychowania szlachetnego człowieka.

Dialogi Konfucjańskie (Rozprawy i powiedzenia), tytuł chiński: Lunyu Podstawowe dzieło przekazujące myśl Konfucjusza. Wedle tradycji skompilowano Dialogi z zapisków jego uczniów.

Pierwotna redakcja pochodzi z początków IV w. p.n.e - w tym czasie było to dzieło niejednolite treściowo i stylistycznie. Obok nauk Konfucjusza zawierało wypowiedzi jego uczniów, odzwierciedlające poglądy różnych szkół konfucjanizmu, ukształtowanych po śmierci mistrza.

Przed 211 r. p.n.e. istniały 2 główne odmiany tekstu: krótsza, tzw. wersja z państwa Lu, licząca 20 rozdziałów i dłuższa wersja z państwa Qi, o 22 rozdziałach; w II w. p.n.e. pojawiła się ponadto wersja zwana tekstem w starych znakach.

Ostateczną, znaną obecnie redakcję Dialogów Konfucjańskich przygotował u schyłku I w. p.n.e. Zhang Yu, biorąc za podstawę wersję z państwa Lu, poprawioną i uzupełnioną według dwu pozostałych.

Tekst obejmuje 20 rozdziałów, podzielonych na paragrafy, których liczba waha się od 11 do 47. Poświęcony jest szeroko pojętej tematyce etycznej - propaguje konfucjański ideał człowieka cnotliwego, pełnego szacunku dla tradycji, wypełniającego w sposób doskonały swoją rolę społeczną. Pomija zagadnienia ontologiczne.

Dialogi koncentrują się na osobie junzi - człowieka szlachetnego, wykształconego męża, którego ideałem jest stworzenie harmonijnego życia społecznego. Od junzi wyraźnie odróżnia się ludzi prostych - xiaoren, dla których ten pierwszy powinien być autorytetem moralnym.

Konfucjanizm zatem wyraźnie akcentował istnienie hierarchii społecznej, jednak koncentrował się na obowiązkach osób, które zajmują w niej wysoką pozycję, zalecając powściągliwość w korzystaniu z przywilejów. Szczególna odpowiedzialność spada na osoby na szczytach hierarchii - w tym na cesarza - bowiem to ich postępowanie staje się przykładem dla innych i od nich zależy pomyślność kraju.

Rozważania przedstawione w dialogach toczą się wokół najważniejszych cnót, jakie powinien w sobie pielęgnować junzi. Są to:

  1. De - doskonałość moralna,
  2. Ren - humanitarność,
  3. Xiao - nabożność synowska,
  4. Yi - sprawiedliwość (prawość),
  5. Zhong - lojalność,
  6. Li - obyczaje i etykieta.

do góry

Sutry

Dobre rady dla każdego, kto pragnie wyzwolić się od przyzwyczajeń tego świata.

Sutry to zwięzłe teksty, wykłady, kazania. Dotyczyły podstawowych zasad buddyzmu:

  1. cztery szlachetne prawdy,
  2. doktryna zależnego powstawania,
  3. nirwana.

Większość zajmowała się problemami buddyjskiej jogi (dhjana) - metodami gimnastyki oddechowej ułatwiającej koncentrację psychiczną, przestrzeganiem pewnych zasad dietetycznych. A także kontrolowania umysłu i tłumienia pożądań. Teksty te również dociekały problemów natury Buddy i absolutu.

Najsłynniejsze sutry to:

  1. Sutra Lotosu Dobrego Prawa,
  2. Sutra Diamentowa

Sutra Lotosu to chyba najważniejszy tekst buddyzmu. Opisuje wieczną naturę Buddy i przyznaje się jej zbawienną moc. Sutra Lotosu Dobrego Prawa mówi o Buddzie czuwającym nad światem w oczekiwaniu na nadejście przyszłego zbawcy - buddy Majtreji; prowadzi tych, którzy pokładają w nim ufność do nirwany; już samo wezwanie jego imienia uwalnia od wszelkich nieszczęść i bólu; aby wyzwalać istoty od cierpienia, może przejawić się pod dowolną postacią w którejkolwiek ze sfer sansary.

Sutra Diamentowa uważana za bezpośrednią naukę Buddy Mahawajroćany. Uznana za najstarszy drukowany tekst buddyzmu - 866 n.e.

do góry

Mahabharata

Księga wojny, czy jednak wielkiej wiary? Opis powstania świata i dzieje wielkich bohaterów.

Mahabharata - sanskr. mahabharata to wielka (wojna) Bharatów, epos indyjski. Tekst ułożony w sanskrycie dzieli się na 18 ksiąg i liczy ok. 100 tys. dwuwierszy. Choć tradycja przypisuje Mahabharatę jednemu autorowi (Wjasa), tekst powstawał przez 800 lat (IV w. p.n.e. - IV w. n.e.).

Jądrem eposu jest opowieść o tragicznej, bratobójczej wojnie pomiędzy 2 rodami królewskimi, Kaurawami i Pandawami, wywodzącymi się od mitycznego Bharaty. Ramowa konstrukcja umożliwiła włączenie do tekstu mitów kosmogonicznych, spisów genealogicznych, odrębnych cykli bohaterskich (m.in. opowieść o Nali i Damajanti), wątków nawiązujących do poezji ascetycznej oraz filozoficznych rozważań o istocie władzy, prawa i obowiązku (Bhagawadgita).

Osobnym dodatkiem do Mahabharaty jest Hariwamśa - genealogia Hariego. Najszerszą i zarazem najmłodszą z ram narracyjnych Mahabharaty jest bramińska opowieść o Ofierze Wężowej. W miejsce wojownika pojawił się w niej nowy typ bohatera kulturowego - mediator (Astika), wyprowadzający zwaśnione grupy z niszczącego konfliktu. Przemoc została opanowana i usunięta dzięki uznaniu przez jedną ze stron własnej podrzędności.

Przesłania cywilizacyjne wiążące potrzebę powściągnięcia przemocy (ahinsa) z wymogami ustroju warnowo-kastowego (warna, kasty hinduskie) stanowią o trwałej atrakcyjności Mahabharaty i odegrały ważną rolę w procesie ujednolicania się typu kultury indyjskiej; motywy zaczerpnięte z eposu są powszechnie obecne w literaturze, sztukach plastycznych i teatrze Indii.

do góry

Biblia

Księga wiary chrześcijan. Ewangelie to jej centrum - Dobra Nowina - historia Jezusa Chrystusa, który odkupił świat.

Biblia, zbiór ksiąg świętych w judaizmie i chrześcijaństwie. Słowo biblia pochodzi od gr. pojęcia he biblos, zapożyczonego z języka egipskiego; oznaczało w nim łyko papirusu, z którego wytwarzano materiał piśmienny; ostateczna nazwa pochodzi od formy zdrobniałej tego pojęcia - to biblion książeczka, a w liczbie mnogiej ta biblia: książeczki, zwoje.

Biblia zawiera Stary Testament i Nowy Testament. Kościoły chrześcijańskie dzielą księgi Starego Testamentu na 3 części:

  1. 1) księgi historyczne,
  2. 2) księgi dydaktyczne (mądrościowe),
  3. 3) księgi prorockie.

Nowy Testament dzieli się na:

  1. 1) księgi historyczne: Ewangelie (4) i Dzieje Apostolskie
  2. 2) księgi dydaktyczne: Listy (21)
  3. 3) księgę prorocką: Apokalipsa św. Jana.

Podział Biblii na rozdziały i wersy został wprowadzony stosunkowo późno, aby ułatwić powoływanie się na poszczególne teksty. Starożytni Żydzi dzielili Stary Testament na sekcje służące do lektury w liturgii synagogalnej. Dopiero w IX w. zaczęto dzielić tekst na wersy. Współczesny podział Starego i Nowego Testamentu na rozdziały wprowadził w 1206, w odniesieniu do wersji łacińskiej S. Langton.

Terminy Stary Testament i Nowy Testament sięgają czasów biblijnych. Łacińskie słowo testamentum: ostatnia wola jest przekładem gr. słowa diatheke, będącego tłumaczeniem hebrajskiego słowa berit: przymierze.

Już prorok Jeremiasz zapowiadał, że Bóg zawrze nowe przymierze (Jr 31,31n), co później wykorzystał autor Listu do Hebrajczyków (Hbr 8,13). Wyrażenie stare przymierze pojawia się u św. Pawła (2 Kor 3,14) w odniesieniu do Starego Testamentu. Nazwa przymierze akcentuje zbawczą inicjatywę Boga, który przez Jezusa Chrystusa ustanowił nowe przymierze z ludzkością (Łk 22,20; 1 Kor 11,25).

Biblia hebrajska została napisana w języku starohebrajskim, przy czym zawiera też nieliczne teksty (Dn 2,4b - 7,28; Est 4,8 - 6.18; 7,12 - 26; także 2 słowa w Rdz 31,47 i jedno zdanie w Jr 10,11) w języku aramejskim. Nowy Testament spisano w języku greckim, używanym w I w. na Bliskim Wschodzie, noszącym nazwę koine dialektos lub po prostu koine.

Najstarszy fragment Biblii hebrajskiej, znaleziony 1979 w Jerozolimie, pochodzi z ok. 600 p.n.e. i zawiera tekst Księgi Liczb (Lb 6,24 - 26, bez wierszy 25b.26a). Odkrycia w Kumran (Qumran) 1947 wydobyły na światło dzienne ok. 190 fragmentów rękopisów Biblii hebrajskiej pochodzących z okresu od III w. p.n.e. do I w. n.e. Wśród nich zachował się pełny tekst Księgi Izajasza z II w. p.n.e.

Tekst Nowego Testamentu jest reprezentowany przez papirusy (ok. 109), kodeksy, lekcjonarze i cytaty Ojców Kościoła. Najstarszym świadectwem Nowego Testamentu jest papirus J. Rylandsa z początku II w., zawierający fragment Ewangelii św. Jana (J 18,31 - 33.37n).

Biblia jest zbiorem ksiąg, za których autorstwem kryją się konkretni ludzie, choć w większości wypadków są to osoby anonimowe. Literatura biblijna rozwijała się stopniowo przez wiele wieków. U podstaw tradycji pisanej znajduje się tradycja ustna, obejmująca m.in.:

  1. pieśni,
  2. sagi,
  3. zwyczaje,
  4. legendy,
  5. prawa,
  6. ryty liturgiczne.

Do najstarszych zabytków zalicza się pieśń Debory (Sdz 5), pochodzącą prawdopodobnie z XII w. p.n.e. Pięcioksiąg, który w obecnej formie był przez długie wieki przypisywany Mojżeszowi, został zredagowany ostatecznie dopiero w V lub nawet IV w. p.n.e. Jest on - podobnie jak pozostałe księgi Starego Testamentu wynikiem długiego procesu redakcyjnego, który do czasów współczesznych stanowi przedmiot gruntownych badań.

Powstanie tekstów Nowego Testamentu zamyka się w obrębie jednego wieku. Podstawą przekazu nowotestamentowego było życie Jezusa z Nazaretu, którego świadkami byli powołani przez niego uczniowie i apostołowie. To oni przekazali pierwsze informacje na temat jego działalności i nauczania.

Przełomowym momentem interpretacji jego słów i czynów były wydarzenia paschalne, tzn.:

  1. męka,
  2. śmierć,
  3. zmartwychwstanie Jezusa.

Biblia jest dla wierzących zapisem Bożego objawienia, które dokonało się przez historyczne wydarzenia zbawcze i słowo Boże. Objawienie biblijne opiera się na doświadczeniach historycznych (np. na oswobodzeniu Izraelitów z niewoli egipskiej czy objęciu przez Izrael w posiadanie ziemi obiecanej).

Autorzy biblijni, zarówno prorocy, mędrcy, jak i psalmiści, odkrywają religijne znaczenie historii; dowodzą, że nawet za bardzo dziwnymi wydarzeniami, jak sprzedanie Józefa przez jego braci do niewoli w Egipcie, stoi Boża wola (opatrzność), bowiem to Bóg kieruje wszystkimi wydarzeniami na świecie i historią swego ludu.

Słowo Boże otrzymało formę pisaną, aby kolejne pokolenia miały do niego dostęp. Mojżesz spisał Prawo i dał je kapłanom, synom Lewiego i polecił, aby co 7 lat w Święto Namiotów (Sukot) czytano je całemu ludowi (Pwt 31,9 - 11). Jednakże przekazane na piśmie słowo Boże wymaga od ludzi przyswojenia go sobie i uwewnętrznienia. Ci, którzy tego słowa słuchają, mają je wypełnić i nim żyć - ma ono być wypisane w ich sercach.

Mimo różnorodności pism i ich autorów Biblia przejawia organiczną jedność. Pierwsze rozdziały Księgi Rodzaju opisujące stworzenie świata mają swój odpowiednik w ostatnich rozdziałach Apokalipsy św. Jana zapowiadających nowe niebo i nową ziemię. Upadek człowieka w grzech (Rdz 3) jest jednocześnie zapowiedzią Bożego odkupienia. Obietnice i przymierze zawarte z Abrahamem otrzymują swój dalszy ciąg w historii wyzwolenia z niewoli egipskiej i w opisie spełnienia się obietnic poprzez zasiedlenie ziemi obiecanej.

Powstanie monarchii jest związane z zapowiedzią przyszłego króla, Mesjasza. Spełnienie się tych obietnic dokonuje się następnie w osobie Jezusa Chrystusa, który jest zarówno prorokiem, kapłanem i królem. Jego królestwo jest niezniszczalne, a doskonała ofiara złożona na krzyżu przewyższa i znosi ofiary tzw. starej ekonomii zbawienia. Dar Ducha Świętego staje się wypełnieniem proroctw zapowiadających nowe Boże prawo wypisane w ludzkich sercach. To wszystko nadaje Biblii wewnętrzną spójność, która pozwala uchwycić jej główne przesłanie - Bożą wolę zbawienia człowieka.

W miarę rozpowszechniania się chrześcijaństwa powstawały przekłady Biblii na języki narodowe ludów dawnego imperium rzymskiego. W XV w. Biblia w całości bądź fragmentach była już przetłumaczona prawie na wszystkie języki narodowe Europy.

Czytanie tekstu biblijnego podczas zebrań liturgicznych jest potwierdzone przez samą Biblię. Księga Nehemiasza informuje, że Ezdrasz podczas Święta Namiotów (Sukot) odczytał zgromadzonym Izraelitom Prawo Mojżeszowe. Jezus podczas nabożeństwa w synagodze w Nazarecie odczytał urywek tekstu z Księgi Izajasza i skomentował go.

W czasach rodzącego się chrześcijaństwa liturgia synagogalna zawierała 2 główne czytania zaczerpnięte z Prawa Mojżeszowego (Tory) i proroków (haftara). Dzisiaj zarówno Żydzi, jak i Samarytanie w ciągu jednego roku liturgicznego czytają cały tekst Pięcioksięgu.

Kościół pierwotny przejął tę praktykę, ale już w II w. czytano na zgromadzeniach liturgicznych upomnienia apostołów albo pisma proroków. Natomiast w III w. czytano już Ewangelie, części ksiąg Starego Testamentu i pozostałe księgi Nowego Testamentu. Od IV w. perykopy biblijne były tak dobierane do różnych zgromadzeń liturgicznych (czytania mszalne, liturgia sakramentów, wigilie), by całość Pisma Świętego można było odczytać w ciągu jednego roku kalendarzowego.

W Kościele katolickim po Soborze Watykańskim II wprowadzono podczas mszy św. trzyletni cykl czytań biblijnych w zastosowaniu do niedziel oraz dwuletni w odniesieniu do dni powszednich. Poszerzono również lekturę Pisma Świętego w liturgii godzin kanonicznych.

do góry

Koran

Księga napisana przez Mahometa wraz z Archaniołem Gabrielem. Kolejny podręcznik wiary i wychowania.

Koran, święta księga islamu. Koran stanowi podstawę religii muzułmańskiej i zawiera wszystkie najważniejsze zasady doktrynalne islamu; wraz z sunną stanowi najważniejsze źródło prawa i teologii muzułmańskiej.

Nazwa Koran pochodzi od arab. qur'an recytacja. Forma Al - Kuran al - Karim szlachetny Koran jest najważniejszą, choć nie jedyną nazwą tej świętej księgi - inne to np. Al - Kitab: księga i Al - Furkan: rozróżnienie.

Koran był objawiany Mahometowi stopniowo za pośrednictwem anioła Gabriela (arab. Dżibril, Dżabra'il) w latach 610 - 632. Początkowo, jeszcze za życia Proroka, zapamiętywany i sporadycznie zapisywany na rozmaitych dostępnych materiałach (liście palmowe, kora, kości zwierząt).

Po jego śmierci zaistniała potrzeba utrwalenia tekstu świętej księgi. Prób takich dokonywali już 2 pierwsi kalifowie, Abu Bakr i Umar, ale pierwotnie ostateczna wersja Koranu - zwana Koranem Usmana - miała powstać za panowania Usmana Ibn Affana (644 - 656), spisana wg tradycji przez sekretarza Mahometa, Zajda Ibn Sabita. Ostateczna wersja Koranu powstała jednak dopiero w X w., a tekst, obecnie uznawany za kanoniczny, został opublikowany w Egipcie 1923.

Koran składa się ze 114 rozdziałów, zwanych surami (sura), z czego 90 to sury mekkańskie (okres mekkański jest ponadto dzielony na 3 podokresy), a 24 - medyńskie; sury dzielą się z kolei na ajaty (wersety), których wg różnych przeliczeń jest od 6204 do 6236. Każda sura ma swoją nazwę, niektóre z sur mają po kilka obocznie stosowanych tytułów; prawie wszystkie sury (poza dziewięcioma) rozpoczynają się formułą basmali (bi-ismi Allahi ar-Rahmani ar-Rahim w imię Boga miłosiernego, litościwego).

W obecnej redakcji Koranu sury są ułożone mniej więcej wg długości, od najdłuższej do najkrótszej, z wyjątkiem 1. sury - Al - Fatihy, nie są znane rzeczywiste powody takiej decyzji. Do ostatecznej kolejności rozdziałów prawdopodobnie przyczyniły się także inne czynniki, np. tematyka lub miejsce objawienia.

Oprócz tego podstawowego podziału Koranu, popularny jest także podział na 30 równych części zwanych dżuz, które z kolei składają się z 2 tzw. hizbów, przydatny do recytacji tekstu koranicznego, głównie podczas ramadanu.

W wyniku szczegółowych badań filologicznych badacze doszli do wniosku, że chronologicznie najstarszym fragmentem Koranu są ajaty 1-5 sury 96., objawione wg tradycji w nocy 27 ramadanu 610 (Lajlat al - Kadr noc przeznaczenia albo noc mocy) w jaskini Al - Hira koło Mekki, ostatnie zaś to prawdopodobnie werset 1,60 lub 281,2. Tekst koraniczny nie ma ciągłej narracji, a fragmenty mekkańskie niejednokrotnie przeplatają się z medyńskimi.

Koran został objawiony w klasycznym języku arabskim, identycznym z językiem poezji staroarabskiej i wspólnym dla wszystkich Arabów, często, choć niesłusznie, utożsamianym z dialektem plemienia Kurajsz. Tekst koraniczny ma formę rymowanej i rytmizowanej prozy zwanej sadż.

Sury pierwszego okresu są z reguły krótsze i mają charakter bardziej natchniony i poetycki. Mówią głównie o problemach eschatologicznych i stosunku człowieka do Boga, natomiast medyńskie charakteryzują się większą długością i tematyką dotyczącą zagadnień państwowych i prawniczych - wiąże się to ze zróżnicowanym charakterem działalności Mahometa w Mekce i Medynie.

Niejednokrotnie poszczególne sury były objawiane w związku z konkretnymi wydarzeniami z życia Proroka (np. bitwa pod Badrem 632 - 3,123; bitwa pod Uhudem 635 - 3,155 - 174; sprawa A'iszy 627 - 33,37) - stąd rozwinęła się odrębna gałąź nauki muzułmańskiej zwanej asbab an - nuzul powody objawienia.

Doktryna religijna islamu zawarta w Koranie obejmuje przede wszystkim wiarę w:

  1. jedyność Boga (tauhid),
  2. posłannictwo Mahometa (risala),
  3. życie przyszłe,
  4. zmartwychwstanie,
  5. sąd ostateczny
  6. nagrodę lub karę po śmierci.

Koran określa dogmaty islamu, przepisy dotyczące oddawania czci Bogu, przepisy obyczajowe oraz przepisy prawne (elementy prawa rodzinnego, karnego, cywilnego i spadkowego). Obejmuje wiele elementów staroarabskich, które zostały przystosowane do praktyki nowej religii, a także liczne wątki starotestamentowe i mniej liczne ewangeliczne, przede wszystkim opowieści o prorokach, m.in. Abrahamie (arab. Ibrahim), Mojżeszu (arab. Musa), Salomonie (arab. Sulajman) i Jezusie (arab. Isa); łańcuch profetyczny islamu rozpoczyna się od Adama, a kończy na Mahomecie.

Koran jest uznawany przez muzułmanów za odwieczne słowo Boga. Tekst świętej księgi islamu jest objawiony zarówno w swej treści, jak i w swej formie literackiej, w związku z czym tłumaczenia tej księgi na inne języki są niedozwolone, a istniejące przekłady uważane za formę komentarzy. Sacrum to obejmuje także sam język arabski oraz w pewnym stopniu także arabskie pismo, które stało się jednym z najważniejszych elementów sztuki arabsko - muzułmańskiej.

do góry

Przy opisywaniu powyższych religii korzystałem z Multimedialnej Encyklopedii PWN.

Copyright © 2008   Sławek Rokicki