Dzieła Człowieka

Wielki jest Bóg, choć nieznany, lat Jego nikt nie policzy

Wielkie religie

Bóg niejedno ma imię. Religie też.

Poniższy wybór pokazuje jak różnorodne może być podejście do zagadnienia wiary i stosunku człowieka do Istoty Transcendentnej. Jednak Tajemnica jest ta sama. Co z tym życiem, co po nim i czy warto być dobrym człowiekiem? Wiara to wielka siła i moc prowadząca do wielkich rzeczy. To tylko kilka religii - tych największych, najbardziej znaczących i nadal żywych:

  1. judaizm
  2. konfucjanizm
  3. buddyzm
  4. hinduizm
  5. chrześcijaństwo
  6. islam

Judaizm

Wielka monoteistyczna religia, która wywarła i wywiera wielki wpływ na dzieje świata. Wyznawcy tej religii - Żydzi - mieszkają głównie w Izraelu, ale również są rozproszeni po całym świecie. Ich liczbę szacuje się na 12 - 14 milionów.

Judaizm, mozaizm, wyznanie mojżeszowe, religia Żydów; także zespół wierzeń, wartości etycznych i postaw wynikający z tradycji i obyczajów narodu żydowskiego. Judaizm jest jedną z najstarszych (a zarazem ciągle żywą) religii świata. Opiera się na dwóch podstawowych założeniach:

  1. 1) na monoteizmie, czyli wierze w jednego, jedynego Boga, Stwórcę i Pana Wszechświata, który oczekuje od ludzi odpowiedzialnego i moralnego postępowania;
  2. 2) na przekonaniu o posłannictwie Żydów z racji przymierza, które Bóg zawarł z nimi jako narodem przez siebie wybranym na świadka.

Bóg oczekuje od Żydów takiego sposobu życia, który utrzymuje pamięć objawień Boga i czyni z narodu żydowskiego królestwo kapłańskie. Przymierze Boga z narodem żydowskim ma znaczenie dla całej ludzkości, bo gdy nadejdzie Mesjasz i zapanuje powszechny pokój, cały świat pozna Boga i uzna rolę Żydów - w tym wyraża się uniwersalny wymiar judaizmu; również w możliwości przyjęcia wiary w jedynego Boga oraz w możliwości przyjęcia judaizmu przez każdego człowieka. Z judaizmu wywodzą się dwie inne wielkie religie monoteistyczne: chrześcijaństwo oraz islam.

Rozwój judaizmu wiąże się ściśle z historią narodu żydowskiego; jego powstanie jest opisane w świętej księdze judaizmu - Biblii hebrajskiej zwanej też Torą. Dla chrześcijan jest to pierwsza część ich świętej księgi - Biblii - zwana Starym Testamentem. Według niej początki judaizmu sięgają patriarchy Abrahama, który pierwszy głosił wiarę w jedynego, niewidzialnego Boga, pragnącego, by człowiek był prawy i sprawiedliwy. W początkach II tysiąclecia p.n.e. miał on wraz z rodziną przywędrować z Mezopotamii do kraju Kanaan nad Morzem Śródziemnym. Potomkowie patriarchy przebywali następnie w Egipcie, gdzie po pewnym czasie stali się niewolnikami. Wyjście z niewoli egipskiej pod wodzą Mojżesza, przypuszczalnie w XIII w. p.n.e., wg Biblii odbyło się dzięki bezpośredniej interwencji Boga. Ten fakt, a następnie 40-letnia wędrówka po pustyni do Kanaanu, obiecanej przez Boga ziemi Izraela, oraz przede wszystkim objawienie na górze Synaj, zawarcie przymierza z Bogiem i wręczenie Mojżeszowi tablic z 10 przykazaniami (Dekalog) - stanowią początek historii i tożsamości judaizmu.

Cechą wyróżniającą judaizm było zerwanie z powszechnym wtedy wielobóstwem i zastąpienie go wiarą w jedynego, niewidzialnego Boga, króla Izraela, Boga Abrahama, Izaaka, Jakuba, którego imienia, zapisywanego jako tetragram JHWH, a czytanego jako hebrajskie słowo o znaczeniu Mój Pan, nie wolno wymawiać (Jahwe); nie jest wiadome, jak wymawiał je arcykapłan, w jednym dopuszczalnym przez prawo religijnym miejscu i momencie - w Świątyni Jerozolimskiej w święto Jom Kipur; wg Biblii zostało ono objaśnione Mojżeszowi jako Jestem, który Jestem lub Będę, jaki Będę.

Historycznie judaizm dzieli się na: judaizm biblijny i judaizm rabiniczny (talmudyczny), kontynuowany do dziś. Judaizm biblijny rozwinął się od ok. X w. p.n.e., gdy powstało królestwo Dawida, którego syn Salomon wzniósł świątynię w świętym mieście Jerozolimie (Świątynia Jerozolimska); w niej umieszczono Arkę Przymierza; było to centrum religijne, wokół którego skupiała się liczna warstwa kapłańska sprawująca kult ofiarny.

W 70 roku n.e. po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej rabini, znawcy i nauczyciele Tory, zgromadzeni w Jawne (Jamnii) ustalili przypuszczalnie kanon Biblii hebrajskiej i zasady funkcjonowania judaizmu bez Świątyni, zapoczątkowując okres judaizmu rabinicznego; jego istotnymi cechami są dyscyplina i rytuał w życiu codziennym, synagoga jako ośrodek kultu, modlitwy w miejsce ofiar. Judaizm rabiniczny jest nazywany również talmudycznym, gdyż nauki rabinów, zawarto w Talmudzie, który spisano w V - VII w. w dwóch wersjach: jako obszerniejszy i bardziej autorytatywny Talmud babiloński oraz jako Talmud jerozolimski (palestyński). Autorami Talmudu są nauczyciele i interpretatorzy tradycji.

W judaizmie nie ma dogmatów ustalonych w sposób wiążący, ale wierzący Żydzi uznają 13 zasad wiary sformułowanych przez Majmonidesa w XII w. Według tych zasad Bóg jest stwórcą, jest jeden, bezcielesny, wieczny, jako jedyny może być obiektem kultu, mówił przez proroków, Mojżesz był największym z nich, on otrzymał Torę, która jest niezmienna, Bóg jest wszechwiedzący, odpłaca człowiekowi za jego czyny, nadejdzie Mesjasz, nastąpi zmartwychwstanie. Wspólne dla wszystkich wersji judaizmu jest wyznanie wiary: Słuchaj Izraelu, PAN, Bóg nasz, PAN jeden (Pwt 6,4).

do góry

Konfucjanizm

Wielka religia chińska, ale także prąd myślowy i filozoficzny o wielowiekowej tradycji. Założona w VI wieku p.n.e. Liczba wyznawców szacowana na 160 milionów.

Konfucjanizm, chińska doktryna filozoficzno-religijna oraz społeczno-polityczna wywodząca się od Konfucjusza (551 - 479 p.n.e.). Najważniejszym źródłem wiedzy o wczesnym konfucjanizmie są tzw. Dialogi konfucjańskie (Lunyu). Ważny dla doktryny jest też zespół ksiąg kanonicznych, przede wzystkim tzw. Pięcioksiąg (Wujing):

  1. Shijing - księga pieśni,
  2. Shujing - księga dokumentów,
  3. Yijing - księga przemian,
  4. Liji - zapiski o obyczajach,
  5. Chunqiu - wiosny i jesienie,

Ich redakcję bądź autorstwo tradycja przypisuje Konfucjuszowi. Po krótkim okresie prześladowań za panowania dynastii Qin (221 - 207 p.n.e.), konfucjanizm w czasach panowania dynastii Han (206 p.n.e. - 220 n.e.) stał się oficjalną ideologią państwową. Powstały w tym czasie uczelnie i katedry, których zadaniem było ustalanie właściwej postaci i interpretacja poszczególnych tekstów konfucjańskich. W 165 p.n.e. po raz pierwszy przeprowadzono egzaminy na urzędników państwowych, których podstawą był kanon konfucjański. W okresie rozbicia Chin konfucjanizm został odsunięty w cień przez intensywnie rozwijające się taoizm i buddyzm, zachował jednak swoje znaczenie polityczne jako podstawa działania aparatu państwowego, szkolnictwa i oficjalnego rytuału dworskiego.

Głównym ośrodkiem zainteresowania konfucjanizmu jest realizacja w życiu społecznym i indywidualnym dao - drogi, czyli doskonałego ładu, którego źródłem i wzorcem są Niebiosa (Tian). Centralną postacią świata ludzkiego jest władca, którego zadaniem jest nie tyle administracja i praktyczne rządzenie, ile przede wszystkim moralne wychowanie (hua) poddanych dokonujące się przez potężne oddziaływanie przykładu władcy. Koncepcja Niebios jako siły najwyższej, oddziałującej na działalność człowieka przez udzielenie swego mandatu (tianming) panującym władcom, datuje się od początku panowania dynastii Zhou (1122 - 256 p.n.e.) i zachowała ogromne znaczenie aż do upadku cesarstwa chińskiego. W zadaniu rządzenia i moralnego wychowania ludu władcę mają wspomagać junzi - ludzie szlachetni, ucieleśniający w sobie najważniejsze cnoty konfucjańskie:

  1. xiao - nabożność synowską,
  2. zhong - lojalność,
  3. xin - wiarygodność,
  4. yi - prawość,
  5. humanitarność - ren.

Cnoty te w najdoskonalszy sposób przejawiają się poprzez postępowanie zgodne z li - rytuałem, etykietą, właściwym postępowaniem. Li, jedno z najważniejszych pojęć konfucjanizmu, to podstawa drogi królewskiej (wang dao), czyli doskonałych, humanitarnych rządów, i podstawa wszelkiej moralności. Za panowania dynastii Han konfucjanizm wchłonął koncepcje związane z pięcioma elementami (wuxing) i yin-yang, co zaowocowało stworzeniem i rozwinięciem koncepcji o doskonałej odpowiedniości między światem człowieka a Niebem, między mikrokosmosem, jakim jest człowiek, a makrokosmosem obejmującym Niebo i Ziemię. Teorie o współzależności i odpowiedniości między człowiekiem i niebem łączyły się z przekonaniem, że nadanie lub wygaśnięcie mandatu Niebios objawia się pod postacią specjalnych znaków, omenów, m.in. niezwykłych zjawisk, cudownych zwierząt (feniksów, jednorożców) itp. Odczytywanie i interpretowanie omenów było wyłączną prerogatywą władcy, pozostawało w gestii specjalnie do tego przeznaczonych urzędników cesarskich.

Wśród różnych konkurujących ze sobą szkół konfucjanizmu pojawiły się także koncepcje o zabarwieniu religijnym, przedstawiające Konfucjusza jako istotę boską, obdarzoną niezwykłymi mocami. Poza kultem przodków i kultem Niebios, konfucjanizm zaakceptował także kulty lokalne o ważnym znaczeniu społecznym (przede wszystkim kulty bóstw gór, rzek, ziemi i ziarna). Opieka nad świątyniami, prawidłowe spełnianie ofiar, organizowanie uroczystości wchodziły w zakres działalności urzędników konfucjańskich.

do góry

Buddyzm

Religia bez Boga. Stawia na wewnętrzną doskonałość i harmonię. Uwolnić się od wszelkich trosk i pragnień. Liczba wyznawców to około 500 milionów.

Buddyzm, jedna z wielkich religii uniwersalnych oraz system filozoficzny, który wywodzi się z nauki o charakterze etyczno-soteriologicznym propagowanej na terenie północnych Indii (Bihar i pogranicze Nepalu) na przełomie VI i V w. p.n.e. przez Siddharthę Gautamę - Budda. Po śmierci Buddy jego nauka szybko się rozprzestrzeniła i za panowania cesarza Aśoki objęła niemal cały subkontynent indyjski, a wraz z misjonarzami dotarła na Sri Lankę i do Azji Południowo-Wschodniej, być może także do Chin. W ciągu kilku następnych stuleci buddyzm stopniowo upowszechnił się na terenie środkowej i wschodniej Azji. Idee buddyjskie pojawiły się w okresie gwałtownych przemian społecznych, ekonomicznych i politycznych (rozwój handlu i gospodarki monetarnej, pojawienie się ważnych ośrodków miejskich, centralizacja władzy i konflikty zbrojne). Egalitaryzm buddyjski, w tym odrzucenie systemu kastowego, był m.in. wynikiem procesu stopniowej asymilacji rdzennej ludności niearyjskiej i wiązał się z republikańskim ustrojem państwowym, na których terenie prowadził swą działalność Budda. Początkowo zwolennicy Buddy stanowili jedną z licznych grup wędrownych ascetów przemierzających dolinę Gangesu, mających odrębne reguły zakonne i zespół wierzeń.

Tradycyjnie najważniejsze filary buddyzmu określa się jako trzy klejnoty (triratna):

  1. Budda - jako propagator,
  2. dharma - nauka Buddy,
  3. sangha - gmina wyznawców.

Symbolem buddyzmu jest dharmaćakra (koło Prawa), które nawiązuje do idei monarchy świata (ćakrawartin). Tak jak ćakrawartin podbija cały świat, wprawiając w ruch dysk (ćakra), tj. śmiertelną broń, Budda zdobywa ludzkość w sposób pokojowy, wprawiając w ruch koło Prawa, tj. głosząc swoją naukę. Nie sposób precyzyjnie zrekonstruować doktrynę pierwotnego buddyzmu, sformułowaną przez jej twórcę, gdyż Budda nie spisał jej sam, jest znana wyłącznie z przekazów jego uczniów. Niemniej kazania Buddy, nazywane sutrami, przechowane w ludzkiej pamięci dzięki specjalnym zabiegom mnemotechnicznym, a następnie spisane, odzwierciedlają oryginalne tezy i argumentację Buddy. Rozprzestrzeniając się na tak rozległym obszarze, buddyzm przeobrażał się pod wpływem lokalnych wierzeń i obyczajów, choć zasadnicze jego tezy pozostały niezmienione do dziś. Pomimo usystematyzowania doktryny na zwoływanych w tym celu synodach ok. III w. p.n.e. wykształciły się odrębne szkoły hinajany, w okresie zaś I w. p.n.e. - I w. n.e. nurt mahajany. Rozwój rytualizmu i asymilacja pierwiastków magicznych doprowadziły do wykształcenia się ok. V w. n.e. trzeciego głównego kierunku buddyzmu - wadźrajany (mantrajana).

Symbolicznym początkiem buddyzmu (a zgodnie z buddyjskimi wierzeniami - odnowieniem prastarej nauki) jest pierwsze wygłoszone przez Buddę kazanie w Sarnath koło Benaresu (Waranasi) ok. 525 p.n.e. Punktem wyjścia nauki Buddy - zawartym w prawdzie o cierpieniu - jest przekonanie, że egzystencja niesie z sobą nieuniknione cierpienie, które wynika z rozłąki z tym, co przyjemne, i połączenia z tym, co bolesne, a co wiąże się z chorobą, starością i śmiercią. Bolesność egzystencji, równoznaczna z samym światem, wynika z faktu, że wszystko, co istnieje, ma chwilową naturę (kszanika) i jest pozbawione trwałego, niezmiennego podłoża. Własne ja nie istnieje. Podobnie osobowość człowieka nie stanowi odrębnej, trwałej i wiecznej całości, lecz jest zmiennym potokiem składającym się z 5 elementów:

  1. doznania zmysłowe,
  2. uczucia,
  3. rozpoznawanie,
  4. dyspozycje psychiczne,
  5. świadomość.

O losach jednostki, w tym także o jej przyszłych narodzinach, decyduje karman, tj. czyn nacechowany etycznie: każde dobre lub złe działanie bezwzględnie pociąga za sobą odpowiednio - zapłatę lub karę. Korzeniem wszelkiego cierpienia jest przekonanie o istnieniu własnego ja. Buddyzm odrzuca istnienie duszy, a odrodzenie się w kolejnym życiu (jako bóg, człowiek, zwierzę, duch lub istota piekielna) jest jedynie nową konfiguracją dharm - nieustające koło losu - reinkarnacja - ciągły powrót.

Buddyzm głosi, że istnieje kres cierpienia, a jest nim wyzwolenie (nirwana) z kręgu wcieleń, uzyskanie najgłębszego spokoju i zanik pragnień. Następuje to w momencie, gdy wygasa wszelki związek między elementami potoku składającymi się na iluzoryczną osobowość i kiedy przestają się one wzajemnie warunkować. Prawda o drodze prowadzącej do unicestwienia cierpienia sprowadza się do szlachetnej ośmiostopniowej ścieżki, wykazującej pewne podobieństwa z praktyką jogi:

  1. 1) właściwe spojrzenie,
  2. 2) właściwe zrozumienie,
  3. 3) właściwa mowa,
  4. 4) właściwe działanie,
  5. 5) właściwe życie,
  6. 6) właściwy wysiłek,
  7. 7) właściwa myśl,
  8. 8) właściwe skupienie.

Stopnie 3-5 składają się na zalecenia moralne (śila), ujęte w 5 podstawowych przykazań dotyczących myśli, mowy i czynu:

  1. niekrzywdzenie (ahinsa),
  2. nieprzywłaszczanie rzeczy,
  3. powściągliwość seksualna,
  4. prawdomówność,
  5. powstrzymanie się od substancji odurzających.

Stopnie 6 i 7 składają się na praktyki medytacyjne niezbędne do uzyskania najwyższego stopnia skupienia (samadhi), dzięki któremu można uzyskać oświecenie (bodhi). Stopnie 1 i 2 dotyczą mądrości (pradźńa), dzięki której adept rozumie strukturę świata i rozpoznaje trzy znaki uniwersalne wszelkich uwarunkowanych zjawisk:

  1. nietrwałość,
  2. bolesność,
  3. niesubstancjalność.

Podstawowym zagadnieniem w buddyzmie są kwestie etyczne. Buddysta powinien ćwiczyć się w 3 głównych cnotach:

  1. powstrzymywać się od wyrządzania cierpienia (ahinsa),
  2. kultywować uczucie więzi i przyjaźni z wszystkimi istotami (majtri),
  3. rozwijać w sobie miłosierdzie (karuna).

Przeszkodą w rozwoju wewnętrznym jest asrawa, czyli zmaza, skażenie, zła skłonność. Ma ona 3 rodzaje:

  1. skażenie cielesną żądzą (kama),
  2. skażenie pragnieniem życia doczesnego (bhawa),
  3. skażenie niewiedzą (awidja).

Wegetarianizm nie stanowi nakazu religijnego. Ponadto, skoro odrębne i trwałe ja nie istnieje, bezcelowe jest dążenie do posiadania dóbr i przywiązanie do nich. Z buddyjską ideą wielkiej wspólnoty etycznej wiąże się przekonanie, że człowiek nie dąży do opanowania świata i uczynienia go sobie poddanym, lecz jest jedynie częścią tego świata, a jego natura nie różni się od natury innych żywych stworzeń. W etycznej postawie dodatkową rolę odgrywa świadomość, że w odwiecznym kręgu wcieleń człowiek sam odradzał się w niezliczonych formach egzystencji, a inne istoty żywe bywały w przeszłych wcieleniach związane z nim także więzami krwi. Prawo etycznego postępowania i solidarności z innymi żywymi istotami nie jest zatem odgórnym nakazem, pochodzącym np. od boga, lecz wynika bezpośrednio z natury człowieka i świata.

Z założenia buddyzm jest systemem ateistycznym, bez idei stwórcy czy istoty nadprzyrodzonej kierującej losami świata. Bogowie również umierają i odradzają się ponownie, podlegając w kręgu wcieleń podobnym uwarunkowaniom co ludzie i inne istoty żywe. Budda nie jest bogiem, lecz człowiekiem, który osiągnął ideał wyzwolenia i wskazuje ludzkości właściwą drogę.

Miejscem kultu są pomniki-relikwiarze (stupa), w kształcie kurhanu, o kosmogonicznej symbolice (najwspanialsze to Sańći w centralnych Indiach, Borobudur na Jawie i Angkor w Kambodży), świątynie (ćajtja), zawierające w swym wnętrzu stupę, oraz klasztory (wihara), łączące funkcje schronienia dla mnichów i świątyni. Funkcję kultową pełni melorecytacja formuł modlitewnych, odprawianie rytuałów (pudźa), składanie ofiar (np. kwiatów), oddawanie czci - głównie jako przypomnienie ideału człowieczeństwa - posągom i relikwiom, a także ceremonia obchodzenia stupy zgodnie z kierunkiem ruchu słońca (pradakszina).

do góry

Hinduizm

Jedyna w tym zestawieniu religia politeistyczna. Jej wyznawcy czczą wielu bogów. Religia o wielkich tradycjach - założona w XV wieku p.n.e. Liczba wyznawców to 900 milionów.

Wyraz hinduizm jest neologizmem ukutym w 1816 przez bengalskiego myśliciela i teologa Rammohana Raja; w powszechne użycie wszedł na Zachodzie pod koniec 1. poł. XIX w. jako termin zbiorczy, obejmujący zróżnicowane przejawy religii występujące w przeszłości i współcześnie na obszarze subkontynentu indyjskiego i rozwijające się w opozycji z jednej strony do uniwersalistycznych religii zbawienia - buddyzmu oraz islamu, z drugiej zaś - do autochtonicznych religii plemiennych.

Autorzy wielu współczesnych prac używają terminu hinduizm w znaczeniu zespołu bliskich sobie religii, kształtujących się w indyjskim kręgu kulturowym od ok. IV-VII w. i mających własne, w znacznej mierze odrębne formy organizacyjne, rytuał i doktrynę. Religie te są wzajemnie powiązane poprzez swoistą nadrzędną strukturę - ogólnoindyjski wzorzec tradycji społeczno-religijnej (sanskryt: sanatana-dharma odwieczny ład, we współczesnych zachodnich ujęciach Wielka Tradycja), obejmujący najważniejsze składniki indyjskiego dziedzictwa cywilizacyjnego.

Twórcami, depozytariuszami i propagatorami tego wzorca byli (i nadal pozostają) bramini i wędrowni asceci. Wielka Tradycja, będąca pomostem pomiędzy teraźniejszością i doświadczeniem przeszłości, umiejscawia teraźniejszość hindusów w świętym czasie wedyjskiej kosmogonii i czasie dokonań pierwszych bohaterów. Dzięki temu, że ujęto ją w jednym świętym języku (sanskryt), spełnia rolę łącznika pomiędzy regionalnymi wariantami kultury - umożliwiając zróżnicowanym etnicznie i kulturowo wyznawcom porozumienie się co do najogólniejszych zasad wiary, odkrywanie wspólnoty przekonań i w miarę swobodne uczestnictwo w różnorakich formach kultu i sztuki religijnej. Jako zbiór idealnych norm i postulatów kultury dostarcza zarazem dogodnego języka opisu i interpretacji własnego doświadczenia cywilizacyjnego w kontakcie z obcymi.

Religie indyjskie zaliczane do tej wspólnoty prezentują się w większości jako kontynuacje religii Arjów wedyjskich (wedyzm, braminizm). Podłożem, na którym się formowały, był jednak należący do rdzennych ludów Indii (Adiwasi) archaiczny kompleks wierzeń animistycznych, praktyk szamańskich, kultów płodności i kultu Bogini-Matki (Dewi). Bazą społeczną wczesnych religii hinduskich były przede wszystkim osiadłe społeczności rolnicze, związane z ustrojem warnowo-kastowym (kasty hinduskie, warna) i jego typem intensywnej gospodarki.

Teksty pochodzące z pierwszych wieków I tysiąclecia n.e. (Manusmryti, Bhagawadgita) zaświadczają, że doktryny religijne uświęcały wszystkie te postaci lokalnego podziału pracy, w których realizowano zasadę harmonijnej współpracy bez współzawodnictwa. Ingerencja w sferę stosunków społeczno-ekonomicznych prowadziła z jednej strony do rytualizacji większości przejawów życia, z drugiej zaś do prób podania teologicznych, etycznych i antropologicznych wykładni sytuacji człowieka w świecie hierarchicznych stosunków społecznych.

Również w pierwszych wiekach n.e. dokonano ostatecznej syntezy pierwiastków należących do różnych sfer kultury indyjskiej - tworząc koncepcję swoistej hierarchicznej wspólnoty bogów: triady najwyższych bóstw (trimurti), wyjętych spod oddziaływania czasu, oraz panteonu bóstw niższego rzędu, uwięzionych w kołowrocie żywotów, zatem posiadających status zbliżony do ludzkiego. Bóstwa najwyższe otrzymały szczególne funkcje kosmogoniczne: każdy kolejny wszechświat jest tworzony przez Brahmę, podtrzymywany przez Wisznu, niszczony przez Śiwę. Kompleks mitologiczny związany z trójcą bogów należy do najstarszych i najcenniejszych elementów hinduskiej Wielkiej Tradycji.

Wyrazistym znakiem wkroczenia Indii w orbitę bliskowschodnich religii astrobiologicznych było ugruntowanie się i przeniknięcie w obręb Wielkiej Tradycji kultu bóstw planetarnych (astralne bóstwa), przypisanych kolejnym dniom tygodnia. W sferze światopoglądowej nowemu kultowi odpowiadało upowszechnienie się przekonania o związku ludzkiego przeznaczenia z położeniem planet w dniu narodzin i możliwości odczytywania przyszłego biegu zdarzeń przez analizę omenów i znaków astralnych. Rytualne kalendarze okresu wedyjskiego zostały uzupełnione informacjami o datach świąt, dniach i miesiącach pomyślnych i niepomyślnych, czasie wejścia słońca w kolejne znaki zodiaku i zaćmieniach.

Hinduizm to dwa główne nurty:

  1. wisznuizm,
  2. śiwaizm.

Wisznuizm, w którym zaprzestano całkowicie składania krwawych ofiar, podkreśla w swej doktrynie wartości konserwatywne, jego centralne koncepcje etyczne grupują się wokół kompleksu pojęciowego: ład-prawo-prawość, związanego z ideą obowiązku-służby jako podstawą społecznego pokoju (ahinsa).

Śiwaizm, zachowujący w wielu swych elementach łączność z autochtonicznymi kultami płodności (linga), upatruje podstawową wartość w poznawaniu tego, co nieprzewidywalne, i buduje swą etykę wokół pojęcia oswobadzania się (moksza).

Pomimo różnic oba nurty cenią życie wspólnotowe i okazują przywiązanie do hierarchicznego ładu społecznego. Uzewnętrznia się ono wyraziście w nauce o kolejnych zstąpieniach bóstwa na ziemię (awatara) w celu zażegnania powszechnego kryzysu zagrażającego ładowi świata. W wisznuizmie w każdej epoce kosmicznej (juga) rolę tę wypełnia Wisznu (m.in. jako Rama, Kryszna, stając się w tych wcieleniach przedmiotem odrębnych kultów), w późniejszym śiwaizmie - małżonka Śiwy (Dewi).

Nagroda i kara przejawiają się najwyraźniej w pozycji, jaką człowiek dobry lub zły otrzymuje po śmierci wśród bytów zaludniających krąg istnienia. Kosmologicznymi odpowiednikami odpłaty za uczynki są uzupełniające świat ludzi sfery niebios (swarga, wajkuntha) i piekieł (naraka).

Zarówno wisznuizm, jak i śiwaizm usankcjonowały własne formuły ascetyzmu (joga). Oba nurty przyznały wędrownym ascetom (sannjasin, sadhu) istotną rolę w kształtowaniu postaw moralno-etycznych i wprowadzaniu ważnych cywilizacyjnie innowacji. Teksty późnowedyjskie (upaniszady, ok. poł. I tysiąclecia p.n.e.) zaświadczają, że najgłębsze treści tradycji szkół ascetycznych (parampara) nawiązywały do poszukiwań jedności tkwiącego w istotach, niezniszczalnego pierwiastka duchowego (atman) z absolutem (brahman). Niezbędną do tych poszukiwań i rozwijaną wielokierunkowo mistyczną wiedzę przechowywali kolejni mistrzowie (guru). Przez wzgląd na wagę pełnionych przez nich ról w 2. poł. I tysiąclecia guru zaczęto darzyć czcią boską jako istoty ponadludzkie, których ciała używa bóstwo, aby przywrócić ład na ziemi.

do góry

Chrześcijaństwo

Religia monoteistyczna i uniwersalistyczna, powstała w I wieku. Obecnie jest religią najbardziej rozpowszechnioną. Liczy około 1,855 mld wyznawców (ok. 1/3 ludzkości), wśród których ok. 1,040 mld stanowią katolicy, ok. 570 mln - protestanci, ok. 175 mln - prawosławni i członkowie Kościołów orientalnych oraz ok. 70 mln - anglikanie.

Pojęcie chrześcijaństwa wywodzi się od tytułu Chrystusa (gr. Christos i łac. Christus) odniesionego do konkretnej postaci historycznej, Jezusa z Nazaretu, uznanego za Pomazańca i Syna Bożego, Mesjasza i Zbawiciela ludzkości, zgodnie z wyznaniem wiary złożonym przez Piotra: Tyś jest Chrystus, Syn Boga Żywego (Mt 16,16). Około 43 r. w Antiochii Syryjskiej wyznawców Jezusa Chrystusa nazwano christianoi (Dz 11,26). Określenie to pochodziło prawdopodobnie z kręgów pogańskich i początkowo miało wydźwięk negatywny. Przejęte przez wyznawców nowej religii zaczęło wyrażać ich odrębność i tożsamość.

Kanwą powstania chrześcijaństwa był judaizm; zgodnie ze starotestamentowym przymierzem Izraelici byli dziedzicami Bożych obietnic, a także głównymi adresatami objawienia. Jezus Chrystus miał świadomość, że jest oczekiwanym przez Izraela Mesjaszem; wypełnił więc starotestamentowe Prawo, a zarazem w imieniu Boga zawarł z ludzkością nowe przymierze. Życie i nauczanie Jezusa Chrystusa było swoistym protestem przeciwko legalizmowi wiary, akcentującym miłość i miłosierdzie Boga wobec wszystkich ludzi.

Rozwój chrześcijaństwa w antycznym świecie religii politeistycznych wynikał m.in. z radykalizmu i uniwersalizmu nauki i dzieł Chrystusa, wiary w jego zmartwychwstanie czy świadectw męczenników. Istotne znaczenie miało wyrażenie treści doktryny chrześcijańskiej w języku starożytnych kierunków filozoficznych. Na rozwój chrześcijaństwa wpłynęła przede wszystkim działalność misyjna apostołów i ich współpracowników oraz terytorialno-kulturowa jedność cesarstwa rzymskiego. Pierwsza gmina chrześcijańska powstała ok. 30 r. w Jerozolimie. Ekspansja chrześcijaństwa objęła początkowo Żydów w Palestynie, potem w diasporze, była skierowana także do wyznawców innych religii, wśród których odnosiła największe sukcesy, głównie dzięki św. Pawłowi.

W I w. chrześcijaństwo istniało już w:

  1. Azji Mniejszej,
  2. Syrii,
  3. Grecji,
  4. Italii,
  5. Egipcie.

W II wieku :

  1. Galii,
  2. Afryce Północnej.

Mimo niesprzyjających warunków historycznych (prześladowania chrześcijan za panowania Nerona, Domicjana, Trajana, Marka Aureliusza, Decjusza, Dioklecjana) do IV w. w wielu prowincjach rzymskich religię chrześcijańską przyjęła niemal połowa mieszkańców cesarstwa. Już pod koniec III w. chrześcijastwo zaczęło się rozwijać poza granicami cesarstwa rzymskiego w:

  1. Armenii,
  2. Gruzji,
  3. Persji.

W IV w. - wśród niektórych plemion arabskich oraz w Etiopii. Po edykcie mediolańskim cesarza Konstantyna Wielkiego (313) nastąpił dalszy rozwój chrześcijaństwa, a za czasów Teodozjusza I Wielkiego stało się ono religią państwową (380); pod koniec V w. istniało już we wszystkich prowincjach cesarstwa rzymskiego.

We wczesnym średniowieczu obszar oddziaływania chrześcijaństwa przemieścił się z rejonów wokół basenu Morza Śródziemnego do Europy Zachodniej, ponieważ najstarsze centra chrześcijaństwa (Afryka i Azja Mniejsza) znalazły się pod panowaniem Arabów. Wędrówki ludów początkowo osłabiły chrześcijaństwo, jednak wkrótce zaczęło się ono intensywnie rozwijać na terenie:

  1. Irlandii,
  2. Hiszpanii,
  3. Francji,
  4. Anglii,
  5. Niemiec,
  6. Lombardii,
  7. Skandynawii.

W VII - XI w. nastąpiła chrystianizacja Słowian obejmująca tereny:

  1. Czech,
  2. Polski,
  3. Chorwacji,
  4. Słowenii,
  5. Słowacji.

W 754 powstało Państwo Kościelne. W IX - X w. nastąpił kryzys papiestwa, toczyły się spory i walki polityczne o władzę religijną i świecką między papieżami a cesarzami (cezaropapizm), co nastąpiło także w późniejszym średniowieczu. Właściwie już w XI w. zaczęto przeprowadzać reformy w chrześcijaństwie zachodnim (kluniacka, ale nie zdołały one zapobiec przyszłym rozłamom. Od IX w., na skutek splotu przyczyn politycznych, społecznych, religijnych i kulturowych, chrześcijaństwo zachodnie i chrześcijaństwo bizantyńskie coraz bardziej oddalały się od siebie, co doprowadziło w 1054 do powstania tzw. schizmy wschodniej i ostatecznego wyodrębnienia prawosławia. Próby unijne podjęte w Lyonie (1274) i we Florencji (1439) nie przyniosły rezultatów. Ustalone na soborze florenckim zasady jedności nie weszły w życie. Prestiż papiestwa został osłabiony przez schizmy zachodnie (niewola awiniońska 1378 - 1415).

W okresie renesansu nastąpiło znaczne zeświecczenie papiestwa. Liczne przyczyny doprowadziły w XVI w. do reformacji i rozłamu Kościoła zachodniego, a w konsekwencji do powstania protestantyzmu. Powstał wówczas Kościół ewangelicko - luterański (ewangelicko - augsburski), odwołujący się do teologii Martina Lutra (luteranizm) oraz Kościół ewangelicko - reformowany, wyrastający z działalności Jana Kalwina i Urlicha Zwinglego (ewangelicyzm reformowany). W tym okresie, po powstaniu na kontynencie Kościołów ewangelickich, narodził się niezależny od Rzymu anglikański Kościół (anglikanizm). Reformacja nie była ruchem jednolitym; już w XVI w., a szczególnie w wiekach następnych, zaczęły tworzyć się kolejne wspólnoty kościelne:

  1. baptyści,
  2. kwakrzy,
  3. prezbiterianie,
  4. metodyści.

Przełomową rolę w dziejach chrzecijaństwa odegrał Sobór Watykański II (1962 - 1965), który przyniósł nowe rozumienie tożsamości Kościoła katolickiego. Współczesny katolicyzm charakteryzuje się otwartością na świat, a zwłaszcza na dialog z pozostałymi wyznaniami chrześcijańskimi i innymi religiami, a także z niewierzącymi. O ile w przeszłości prawdy doktrynalne były przedmiotem licznych interkonfesyjnych sporów, o tyle od Soboru Watykańskiego II stały się one jednym z tematów dialogu ekumenicznego (powołano Sekretariat ds. Jedności Chrześcijan), który był i jest wspomagany ekumeniczną postawą samych papieży:

  1. Jana XXIII,
  2. Pawła VI,
  3. Jana Pawła II.

Świętą księgą chrześcijaństwa, natchnioną przez Boga, jest Biblia składająca się z ksiąg Starego i Nowego Testamentu. Przekazują one chrześcijański depozyt wiary, będący normą dla powstających formuł wiary. W najbardziej elementarnej postaci doktryna została wyrażona w symbolach (wyznaniach) wiary:

  1. nicejsko-konstantynopolitańskim,
  2. apostolskim,
  3. atanazjańskim,

Przyjmują je główne wyznania chrześcijaństwa zachodniego:

  1. katolicyzm,
  2. luteranizm,
  3. ewangelicyzm reformowany,
  4. anglikanizm,
  5. baptyzm,
  6. metodyzm.

Prawosławie przyjmuje jedynie skład nicejsko-konstantynopolitański.

Chrześcijaństwo jako religia monoteistyczna przyjmuje istnienie osobowego Boga. Wiarę w jednego Boga, Stwórcę i Zbawiciela ludzi, chrześcijanie podzielają ze wszystkimi wyznawcami religii monoteistycznych. Odróżnia ją od nich wiara w Boga w Trójcy Świętej jedynego: Ojca, Syna i Ducha Świętego. Każda z osób Bożych ma tę samą jedną boską naturę i pozostaje we wzajemnej relacji osobowej na zasadzie pochodzeń: Bóg Ojciec stanowi zasadę pochodzenia dla Syna Bożego, a razem z Synem - dla Ducha Świętego. Bóg Ojciec, wraz ze swoim odwiecznym Synem i Duchem Świętym, jest stworzycielem świata (kosmosu) i człowieka, świata materialnego i duchowego. Bóg nie tylko stworzył świat, ale podtrzymuje go w istnieniu (creatio continua), dzięki czemu kieruje jego dziejami (opatrzność); wg tradycji chrześcijańskiej jest on nie tylko Bogiem filozofów (pierwszą przyczyną, pierwszym poruszycielem, podstawową racją istnienia świata), ale przede wszystkim Bogiem żywym, osobowym i miłosiernym.

Chrześcijaństwo uznaje człowieka, który jest istotą cielesną i duchową, ciałem mającym duszę, za stworzenie dokonane przez samego Boga na jego obraz i podobieństwo. Wskutek nieposłuszeństwa człowiek upadł i jako taki pozostaje w stanie grzechu. Bóg jednak nie pozostawił go samemu sobie, lecz zawarł z nim przymierze, którego celem jest przemiana świata i zbawienie ludzkości. W tym celu Bóg objawia się człowiekowi. Jego objawienia mają charakter historyczny i dokonują się poprzez dzieje i słowo. Pełne objawienie się woli Bożej (era mesjańska) dokonało się przez wcielenie Syna Bożego w naturę ludzką podczas historycznej egzystencji Jezusa Chrystusa. W osobie Jezusa Chrystusa Boża natura złączyła się z ludzką, bez zatracenia jednak odrębności każdej z nich. Jezus Chrystus przyszedł na świat w wyniku cudownego poczęcia z Ducha Świętego; narodził się z Marii Dziewicy, czczonej z tego powodu jako Matka Boża (Theotokos).

Doktryna chrześcijańska obejmuje także pneumatologię i eschatologię. Rolą Ducha Świętego jest uobecnianie Chrystusa w świecie, przypominanie jego prawdy, chronienie jej i pogłębianie jej rozumienia wśród wierzących. Stąd też łaska Ducha Świętego towarzyszy głoszonemu w Kościele słowu Bożemu, sprawowaniu liturgii i sakramentów. Jej skutkiem są również charyzmaty ubogacające działalność Kościoła. Duch Święty prowadzi Kościół ku czasom ostatecznym, kiedy dokona się zmartwychwstanie ciał oraz sąd ostateczny. Pytania o istnienie i znaczenie piekła, czyśćca czy o zakres ostatecznego powrotu stworzenia do Boga (apokatastaza) były i są różnie interpretowane przez Kościoły chrześcijańskie i poszczególnych teologów. Na ogół jednak nie odmawia się możliwości zbawienia członkom społeczności pozachrześcijańskim oraz osobom niewierzącym. Ich zbawienie dokonuje się jednak zawsze przez Jezusa Chrystusa, dzięki uniwersalnemu znaczeniu jego ofiary na krzyżu.

Rozwojowi chrześcijaństwa towarzyszyło powstanie trwałych struktur organizacyjnych. Kolegium Dwunastu Apostołów z Piotrem na czele, zgodnie z interpretacją katolicką, przerodziło się na zasadzie sukcesji w kolegium biskupów z zastępcą św. Piotra, czyli papieżem na czele. Na przełomie I i II w. ukształtowała się trójstopniowa hierarchia kościelna, którą tworzyli:

  1. biskup,
  2. prezbiter,
  3. diakon.

W II i III w. zaczęła się tworzyć organizacja lokalna na szczeblu diecezjalnym (diecezja) i prowincjalna na szczeblu metropolitalnym (metropolia) oraz regionalna (patriarchat). Powstały patriarchaty w Rzymie, Aleksandrii, Antiochii, a nieco później w Konstantynopolu i Jerozolimie. Od końca III w. w Egipcie i na Bliskim Wschodzie, a w V - VI w. na Zachodzie zaczęto organizować parafie prowadzone przez prezbiterów (kapłanów).

do góry

Islam

Uniwersalna religia monoteistyczna. Wyjątkowa gorliwość wyznawców posunięta do ofiar śmiertelnych. Umrzeć dla Allaha to największy zaszczyt. Zabić niewiernego również. W skrajnych przypadkach gorliwość ta posunięta jest do świętej wojny - dżihadu - walki zbrojnej. Wyznawcy islamu to około 1,2 mld. Muzułmanie żyją głównie w Azji i Afryce.

Islam stanowi kontynuację wcześniejszych religii monoteistycznych: judaizmu i chrześcijaństwa, dlatego też przez samych muzułmanów jest uważany za religię Abrahama (arab. Ibrahim). Ponieważ Bóg objawił się Mahometowi, który był jedynie prorokiem, muzułmanie odrzucają nazwę mahometanizm, gdyż sugeruje ona, że Mahomet ma boską naturę.

W przekonaniu muzułmanów islam jedynie poprawia zniekształcenia, które do pierwotnej wiary w jednego Boga wprowadzili jej wcześniejsi wyznawcy - żydzi i chrześcijanie. Stąd żydzi i chrześcijanie, jako wyznawcy tego samego Boga co muzułmanie, cieszą się w islamie szacunkiem i mają autonomię jako ludzie księgi (ahl al-kitab), tzn. ludy mające objawione księgi uznawane przez islam. Za niewiernych (kafir) uważa się w islamie politeistów.

Mahomet początkowo głosił islam w rodzinnej Mekce, a od 622, czyli od wywędrowania (hidżra), w Medynie i wśród plemion Półwyspu Arabskiego. W 638 uznano rok wywędrowania Mahometa za początek nowej ery liczonej w latach księżycowych, krótszych o 12 dni od lat słonecznych. W 630 Mahomet powrócił z emigracji do rodzinnego miasta, gdzie w świątyni Al-Kaba zniszczył staroarabskie idole.

Po śmierci Mahometa (632), w wyniku podbojów, islam rozpowszechnił się na cały Bliski Wschód i Afrykę Północną, skąd promieniował dalej dzięki wpływom kulturalnym i handlowym. Islamizacji świata sprzyjał handel, który rozwinął się na terenie całego świata muzułmańskiego. Po Mahomecie zwierzchnictwo nad gminą muzułmańską przejęli kalifowie, czyli następcy proroka.

Pierwszych 4 kalifów (632 - 661) nazwano obieralnymi, po nich przyszły 2 kolejne dynastie kalifów (uważających się za przedstawicieli Boga na ziemi): Umajjadów (661 - 750) i Abbasydów (750 - 1258). Prawo obu dynastii do zwierzchności nad muzułmanami kwestionowali szyici, którzy domagali się władzy dla Alego Ibn Abi Taliba, zięcia i brata stryjecznego proroka, oraz charydżyci, żądający władzy obieralnej.

Po śmierci proroka opracowano tekst objawień, który nazwano Koranem, czyli recytacją słów Boga. Koran zawiera podstawowe dogmaty islamu oraz prezentuje muzułmańską wersję dziejów ludzkości i proroków.

Teologia (kalam) rozwinęła się w wyniku kontrowersji dotyczących natury Boga oraz stosunków między człowiekiem a Bogiem. Powstało wiele nurtów: od racjonalistycznych (mutazylizm) po dogmatyczne (dżabrijja). Szczególny wpływ na rozwój teologii muzułmańskiej miało dziedzictwo filozofii greckiej i hellenistycznej. Dzieła Platona, Arystotelesa i Plotyna w przekładach na język arabski stały się podstawą filozofii muzułmańskiej, tworzonej przez tak wybitnych uczonych jak: Al-Farabi, Ibn Sina (Awicenna), Ibn Ruszd (Awerroes).

Podstawą wierzeń muzułmańskich jest ścisły monoteizm (arab. tauhid) odrzucający antropomorfizm Boga (po arabsku Allaha), Bóg jest bowiem czystą abstrakcją. W teologii islamu wyróżnia się 99 przymiotów Boga, a jego naczelną cechą jest miłosierdzie. Za największy grzech uważa się przypisywanie Bogu wspólników (arab. szirk). Prócz monoteizmu dogmaty wiary obejmują wiarę w anioły i szatana (zwanego też Iblisem). Wierzy się w proroków i wysłanników, do których zalicza się proroków biblijnych (Noego, Abrahama, Mojżesza i innych) oraz Jezusa. Ostatnim z proroków jest Mahomet. Za święte, objawione księgi uznaje się - prócz ostatecznego objawienia, którym jest Koran - również Torę, Psalmy Dawidowe i Ewangelię. Muzułmanie wierzą w Sąd Ostateczny, piekło i raj.

Charakterystyczną cechą islamu jest jego wszechobejmujący charakter, a przez to ścisłe powiązanie kwestii religijnych i świeckich. Islam reguluje życie indywidualne i społeczne muzułmanów tworzących wspólnotę w pełni podległą jednemu Bogu. Ponieważ człowiek jest winien Bogu absolutne posłuszeństwo, państwo i władzę uważa się za pochodzące od Boga. Stąd wywodzi się zasada pełnego podporządkowania Bogu, wyrażona w muzułmańskim determinizmie i kontrowersjach na temat przeznaczenia człowieka (kadar). Z tych kontrowersji ukształtowały się najważniejsze nurty teologiczne: opowiadające się za wolną wolą człowieka i sprawiedliwością Boga (kadaryzm, mutazylizm) oraz im przeciwne (aszaryzm, maturydyzm).

W teologii aszaryckiej człowiek ma ograniczoną wolność: w momencie podejmowania decyzji o swoim postępowaniu wybiera jakiś wcześniej stworzony przez Boga uczynek, a następnie go wykonuje. Aszaryzm określił ortodoksyjne poglądy teologiczne do dziś obowiązujące w teologii sunnickiej.

Od IX w. rozwijały się różne formy mistycyzmu zwanego sufizmem (arab. suf - wełna - mistycy bowiem nosili włosienice). Sufizm proponuje alternatywne wobec oficjalnej dogmatyki formy poznawania Boga i oddawania mu czci. Odwołuje się do instynktownego poznania Boga, zwane marifa, przeciwstawianego wiedzy naukowej. Do XI w. ideologia sufizmu była rozwijana przez indywidualnych myślicieli mistyków, takich jak Al-Dżunajd (zm. 910) i Al-Halladż (zm. 922).

Rytuał muzułmański wiąże się z 5 obowiązkami, określanymi mianem filarów religii (arkan ad-din), które obejmują:

  1. wyznanie wiary,
  2. modlitwę,
  3. post,
  4. jałmużnę,
  5. pielgrzymkę.

Wyznanie wiary (szahada) jest potwierdzeniem ścisłego monoteizmu i posłannictwa proroka Mahometa za pomocą formułki: Nie ma bóstwa prócz Boga (Allaha), a Mahomet jest jego wysłannikiem. Wypowiedzenie szahady równa się przyjęciu islamu, stąd każdy muzułmanin winien wygłosić ją co najmniej raz w życiu. Niemowlętom szahadę szepcze się zaraz po urodzeniu.

Modlitwa (salat) jest odmawiana 5 razy w ciągu doby:

  1. o świcie,
  2. w południe,
  3. wieczorem,
  4. o zachodzie słońca,
  5. w nocy.

Porę modlitwy ogłasza z minaretu muezzin, śpiewnie recytujący wezwanie do modlitwy (azan). Przed przystąpieniem do modlitwy muzułmanie dokonują rytualnych ablucji (wudu), by osiągnąć stan czystości. Modlitwę odmawia się w dowolnym czystym miejscu, zwykle na dywaniku modlitewnym (sadżdżada). Jedynie południowa modlitwa w piątek winna mieć charakter zespołowy i odbywać się w meczecie; gromadzi się tam cała społeczność danej miejscowości pod przewodnictwem imama. Podczas modlitwy muzułmanie na całym świecie zwracają się twarzą w kierunku świątyni Al-Kaba w Mekce; ten kierunek, zwany kibla, wyznacza nisza (mihrab) w meczecie. Modlitwa obejmuje wybrane fragmenty Koranu, a przede wszystkim surę otwierającą - Al-Fatihę. Odprawianiu modłów towarzyszą pokłony i czołobicia.

Post (saum) oznacza powstrzymywanie się od:

  1. jedzenia,
  2. picia,
  3. palenia,
  4. stosunków płciowych w ciągu dnia.

Trwa on przez cały miesiąc ramadan - 10. miesiąc kalendarza muzułmańskiego. Post kończy się Świętem Zakończenia Postu (Id al-Fitr).

Jałmużna (zakat) stanowi 2,5-procentowy, płacony od posiadanego majątku, podatek na rzecz sierot, wdów i ludzi upośledzonych.

Ostatnim filarem jest pielgrzymka do Mekki (hadżdż), którą przynajmniej raz w życiu powinien przedsięwziąć każdy zdrowy muzułmanin, który finansowo i fizycznie może podołać trudom podróży. Główne ceremonie pielgrzymkowe przypadają na pierwsze dni miesiąca zu al-hidżdża (12. miesiąc kalendarza muzułmańskiego), ale na pielgrzymkę można udać się o dowolnej porze - taka pielgrzymka nazywa się mniejszą. Uroczystości hadżdżu kończą się Świętem Ofiar (Id al-Adha), nawiązującym do ofiary z syna, którą chciał złożyć prorok Ibrahim (Abraham). Wierni składają wówczas ofiary ze zwierząt (owce, kozy, wielbłądy) i spożywają ich mięso.

do góry

Przy opisywaniu powyższych religii korzystałem z Multimedialnej Encyklopedii PWN.

Copyright © 2008   Sławek Rokicki